| Latviešu | |
| Obszar | Łotwa i inne głównie USA, Kanada, Rosja |
| Liczba mówiących | 1,5 miliona |
| Ranking | (poza pierwszą 100.) |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie *Języki bałtyckie **Języki wschodniobałtyckie ***Język łotewski |
| Pismo | łacińskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Łotwa, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej |
| Regulowany przez | Instytut Języka Łotewskiego |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | lv |
| ISO 639-2 | lav |
| SIL | LAT |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
 |
|
Język łotewski (łot. latviešu valoda) - język z grupy języków bałtyckich, którym posługuje się w sumie ok. 1,5 mln osób, głównie na Łotwie.
Spis treści |
edytuj Informacje ogólne
Język łotewski należy wraz z litewskim do grupy wschodniej języków bałtyckich, stanowiących podgrupę w rodzinie języków indoeuropejskich. Obydwa języki zachowały stosunkowo dużą liczbę archaicznych cech prajęzyka, zwłaszcza w zakresie morfologii imiennej, aczkolwiek zarówno fonologia, jak i morfologia czasownika wykazują w stosunku do prajęzyka pewne innowacje. W przeciwieństwie do języka litewskiego łotewski był pod silnym wpływem języków germańskich, ugrofińskich oraz słowiańskich, czego efektem są stosunkowo liczne innowacje gramatyczne i leksykalne, nieobecne w litewskim. Dlatego też przydatność łotewskiego do badań porównawczych nad językami indoeuropejskimi i rekonstrukcji języka praindoeuropejskiego jest mniejsza, niż konserwującego wiele archaicznych cech języka litewskiego. Pewne archaiczne cechy języka łotewskiego (głównie leksyka, lecz nie tylko) występują zwłaszcza w tradycyjnych pieśniach ludowych (tzw. dainach) oraz w poezji ludowej.
Słownictwo łotewskie wykazuje wiele zapożyczeń z języka niemieckiego, języka szwedzkiego oraz języka rosyjskiego. Współcześnie obserwowany jest rosnący wpływ języka angielskiego.
Od wczesnego średniowiecza aż do XIX wieku język łotewski był pod bardzo silnym wpływem języka niemieckiego z uwagi na setki lat niemieckiego panowania na ternie Łotwy oraz tego, że nawet w późniejszych czasach, wyższą klasę społeczeństwa, na Łotwie, stanowili Niemcy.
Po odzyskaniu niepodległości w 1991 r. władze Łotwy ustanowiły język łotewski jedynym językiem urzędowym w tym kraju i prowadzą kampanię na rzecz jego upowszechnienia wśród mniejszości narodowych (przede wszystkim Rosjan preferujących język rosyjski).
edytuj Stara ortografia
Stara ortografia bazowała na niemieckim i nie reprezentowała zbyt dobrze wymowy języka łotewskiego. Na początku teksty pisane były używane przez niemieckich duchownych do pomocy w ich pracach z Łotyszami. Początkowo zasady pisowni były chaotyczne, np. było 12 wariantów pisania głoski "Š". W 1631 duchowny Georgs (Juris) Mancelis starał się usystematyzowac pisownie. Tak powstały pierwsze, systematyczne zasady pisowni języka łotewskiego. Stara ortografia była używana do XX wieku, gdy powoli zastępowano ją nowoczesną ortografią.
edytuj Porównanie odmian łotewskiej ortografii
Na przykładzie Ojcze Nasz w różnych stylach języka łotewskiego:
| Pierwsza ortografia (Cosmographia Universalis) |
Stara ortografia | Nowa ortografia | Styl używany w internecie | |
|---|---|---|---|---|
| Muuſze Thews exkan tho Debbes | Muhſu Tehvs debbeſîs | Mūsu tēvs debesīs | Muusu teevs debesiis | |
| Sweetyttz thope totws waerdtcz | Swehtits lai top taws wahrds | Svētīts lai top tavs vārds | Sveetiits lai top tavs vaards | |
| Enaka mums touwe walſtibe. | Lai nahk tawa walſtiba | Lai nāk tava valstība | Lai naak tava valstiiba | |
| Tows praetcz noteſe | Taws prahts kai noteek | Tavs prāts lai notiek | Tavs praats lai notiek | |
| ka exkan Debbes tha arridtczan wuerſſon ſemmes | kà debbeſîs tà arirdſan zemes wirsû | kā debesīs, tā arī virs zemes | kaa debesiis taa arii virs zemes | |
| Muſze beniſke mayſe bobe mums ſdjoben. | Muhsu deeniſchtu maizi dod mums ſchodeen | Mūsu dienišķo maizi dod mums šodien | Muusu dienishkjo maizi dod mums shodien | |
| Vnbe pammet mums muſſe parrabe | Un pametti mums muhſu parradus [later parahdus] | Un piedod mums mūsu parādus | Un piedod mums muusu paraadus | |
| ka mehs pammettam muſſims parabenekims | kà arri mehs pamettam ſaweem parrahdneekeem | kā arī mēs piedodam saviem parādniekiem | kaa arii mees piedodam saviem paraadniekiem | |
| Vnbe nhe wedde mums exkan kaerbenaſchenne | Un ne eeweddi muhs eekſch kahrdinaſchanas | Un neieved mūs kārdināšanā | Un neieved muus kaardinaashanaa | |
| Seth atpeſthmums no to loune | bet atpeſti muhs no ta launa [later łauna] | bet atpestī mūs no ļauna | bet atpestii muus no ljauna | |
| Aefto thouwa gir ta walſtibe | Jo tew peederr ta walſtiba | Jo tev pieder valstība | Jo tev pieder valstiiba. | |
| vnbe tas ſpeez vnb tas Goobtcz tur muſſige | un tas ſpehks un tas gods muhſchigi [later muhzigi] | spēks un gods mūžīgi | speeks un gods muuzhiigi | |
| Amen | Amen | Āmen | Aamen |
edytuj Dialekty
Wyróżnia się trzy główne dialekty języka łotewskiego:
1. liwoński (łot. lībiskais dialekts) - na terenach przyległych do Zatoki Ryskiej;
2. środkowy (vidus dialekts) - w centrum kraju; na dialekcie tym oparty jest współczesny łotewski język literacki;
3. łatgalski, zwany też górnołotewskim (augšzemnieku dialekts) - we wschodnich częściach kraju, bezpośrednio sąsiadujących ze słowiańskim obszarem językowym[1].
Wśród powyższych dialektów wyróżnić można także szereg gwar. I tak, dialekt liwoński obejmuje gwary tamijskie[2], znajdujące się na terenie Kurlandii oraz gwary inflanckie, znajdujące się w zachodniej Liwonii. Dialekt środkowy rozpada się z kolei na a) gwary środkowe (na terenie Liwonii, nad rzeką Gaują); b) gwary zemgalskie (w basenie Lelupy, na terenie Semigalii); oraz c) gwary kurońskie (w południowej Kurlandii, w górnym biegu rzeki Windawy).
edytuj Gramatyka
W języku łotewskim wyróżnia się dwa rodzaje: męski i żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki.
| Rodzaj | Końcówka | Przykłady |
|---|---|---|
| męski | -s | tēvs - ojciec, galds - stół |
| -š (zdrobnienia) | tētiņš - tatuś, aliņš - piwko | |
| -is | brālis - brat, skapis - szafa | |
| -us | medus - miód, ledus - lód | |
| żeński | -a | māsa - siostra, istaba - pokój |
| -e | māte - matka, puķe - kwiatek | |
| -s | nakts - noc, sirds - serce |
Rzeczowniki odmieniane są, podobnie jak w języku polskim przez siedem przypadków (choć niektórzy autorzy nie wyodrębniają narzędnika, który jest w liczbie pojedynczej zbieżny z biernikiem, a w liczbie mnogiej z celownikiem).
Z kilkoma wyjątkami akcent pada na pierwszą sylabę.
edytuj Pisownia i alfabet
Język łotewski jest zapisywany przy pomocy zmodyfikowanej łaciny. Nie są używane litery q, w, x, y, występują w nim natomiast litery ā, č, ē, ģ, ī, ķ, ļ, ņ, š, ū, ž. W dialekcie łatgalskim występuje litera ö.
Ortografia jest w dużym zakresie fonetyczna, odzwierciedlająca wymowę poszczególnych wyrazów.
Alfabet łotewski:
| A | Ā | B | C | Č | D | E | Ē | F | G | Ģ | H | I | Ī | J | K | Ķ | L | Ļ | M | N | Ņ | O | P | R | S | Š | T | U | Ū | V | Z | Ž |
| a | ā | b | c | č | d | e | ē | f | g | ģ | h | i | ī | j | k | ķ | l | ļ | m | n | ņ | o | p | r | s | š | t | u | ū | v | z | ž |
edytuj Zobacz też
edytuj Bibliografia
- W. Smoczyński, Język łotewski, [w:] Języki indoeuropejskie, red. L. Bednarczuk, t. II, Warszawa 1988, s. 870-884.
edytuj Przypisy
|
||||||||