Morze Bałtyckie.html

dolar amerykański(USD): 2,8673



Morze Bałtyckie
Zdjęcie satelitarne Bałtyku w marcu 2000
Kontynent	Europa
Państwa	Szwecja  Finlandia  Rosja  Estonia  Łotwa  Litwa  Polska  Niemcy  Dania
Powierzchnia	386 tys. km²
Powierzchnia zlewiska	1 721 238 km²
Średnia głębokość	52,3 m
Największa głębia	459 m
Objętość	21 721 km³
Zasolenie	2-12‰
Temperatura	w zimie od 0° do 2 °C w lecie od 9 °C do 22°C
Typ morza	śródlądowe
Wyspy	Bornholm, Gotlandia, Hiuma, Olandia, Rugia, Saaremaa, Uznam, Wolin, Wyspy Alandzkie
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Morze Bałtyckie, Bałtyk – płytkie morze śródlądowe na szelfie kontynentalnym w Europie północnej. Połączone z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie (Sund, Mały i Wielki Bełt) oraz Kattegat i Skagerrak. Za zachodnią granicę Bałtyku właściwego przyjmuje się cieśninę Sund i próg podwodny ciągnący się na głębokości 18–20 m od przylądka Gedser (wyspa Falster) do przylądka Darßer Ort (Darß); na zachód od tej linii znajduje się akwen Bałtyku Zachodniego o powierzchni ok. 8000 km² nazywany przez Niemców także Beltsee; akwen ten obejmuje m.in. część wód cieśnin duńskich (oprócz Małego i Wielkiego Bełtu) a także mniejsze: Alsenbelt, Fehmarnbelt, Langelandsbælt.

Spis treści 1 Charakterystyka 1.1 Powierzchnia 1.2 Głębokość 1.3 Zasolenie 1.4 Poziom wód i fale 1.5 Zlodzenie 2 Historia geologiczna 3 Nazwa 4 Zanieczyszczenia 5 Państwa leżące nad Morzem Bałtyckim 6 Wyspy 7 Większe półwyspy 8 Największe zatoki 9 Rzeki uchodzące do Morza Bałtyckiego 10 Ważniejsze porty nad Morzem Bałtyckim 11 Biologia 11.1 Fauna Bałtyku 11.2 Flora Bałtyku 12 Zobacz też 13 Przypisy 14 Linki zewnętrzne

edytuj Charakterystyka

Bałtyk nazywany jest morzem śródziemnym północnej Europy, ponieważ ze wszystkich stron jest otoczony lądem, a z Morzem Północnym łączy go jedynie kilka płytkich cieśnin. Położone jest w północnej strefie klimatu umiarkowanego. Oba morza leżą na tym samym szelfie kontynentalnym.

• Rozciągłość południkowa – ponad 1500 km
• Rozciągłość równoleżnikowa najszersza (przez Zatokę Fińską) – ok. 600 km
• Rozciągłość równoleżnikowa najwęższa (przez Zatokę Botnicką) – 100 km
• Rozciągłość równoleżnikowa poniżej Gotlandii – ok. 250 km

edytuj Powierzchnia

Powierzchnia Bałtyku wraz z Kattegatem wynosi ok. 415 266 km². Bez Kattegatu Bałtyk obejmuje 386 000 km². Powierzchnia zlewisk wynosi 1 721 238 km². Objętość morza wynosi 21 721 km³.

edytuj Głębokość

Średnia głębokość wynosi 52,3 m, maksymalna – 459 m (Głębia Landsort na północny zachód od Gotlandii). W Kattegacie głębokość maksymalna wynosi 109 m, ze średnią 24 m. Głębia położona najbliżej Polski – Głębia Gdańska – liczy 118 m.

Morze Bałtyckie dzieli się na 3 baseny:

• Basen Bornholmski o maksymalnym zagłębieniu 105 m
• Basen Gotlandzki o maksymalnym zagłębieniu 459 m
• Basen Botnicki o maksymalnym zagłębieniu 294 m^[1]

edytuj Zasolenie

Ze względu na niskie zasolenie Bałtyk zalicza się do wód słonawych (mezohalinowych) i określa morzem półsłonym. Średnie zasolenie wynosi ok. 7 ‰. Na ogół waha się w granicach od 2 do 12‰, choć zimą zasolenie nie przekracza 0,78% w Zatoce Gdańskiej. W Kattegacie i Skagerraku wynosi ok. 20‰, w Bełtach i Zatoce Kilońskiej ok. 15–17‰, przy polskich wybrzeżach ok. 7‰, w Zatoce Puckiej spada do 6,2‰, w Zalewie Wiślanym tylko 1–3‰, w Zatoce Fińskiej i Botnickiej spada do 2‰. Stosunkowo duże różnice zasolenia w Bałtyku występują w kierunku pionowym. Słona woda jako cięższa opada ku dnu basenu. Np. w basenie bornholmskim przy powierzchni wynosi ok. 7,5‰ a przy dnie, na głębokości 100 m sięga aż 15–18‰.

Do Morza Bałtyckiego wpływa około 250 rzek, z których największe to: Wisła, Odra, Newa, Kemi, Niemen, Lule, Gota, Ångerman i Dźwina. Wody te parują w podobnym tempie, jak woda akwenu, do którego należy zlewisko.

Niskie zasolenie Bałtyku spowodowane jest względnie niskimi temperaturami i związanym z tym mniejszym tempem parowania wody w obszarze szerokości geograficznych akwenu. Przykładem morza, w którym parowanie jest bardzo intensywne i zwiększa zasolenie do ok. 40‰, jest Morze Śródziemne, jak we wszystkich wodach tego zakresu szerokości geograficznej.

edytuj Poziom wód i fale

Poziom wód Bałtyku jest wyższy niż w Oceanie Atlantyckim i Morzu Północnym i wynika z jego śródlądowego położenia. Powodem jest zbyt słaba wymiana wód przez wąskie Cieśniny Duńskie aby nastąpiło pełne wyrównanie poziomów. Wody piętrzą się w cieśninach zależnie od kierunku wiatrów, które albo pchają wody oceaniczne lub na odwrót. Wysokość wód na Bałtyku zmieniają pływy morskie, które w południowej części morza sięgają kilku centymetrów, natomiast są znacznie większe na szerokości geograficznej Zatoki Fińskiej, gdzie podnoszą poziom wody o pół metra.

Bałtyk jest morzem burzliwym, a fale są krótkie i strome. Typowa wysokość fali wynosi 5 metrów, ale w czasie bardzo silnych sztormów sięga prawie do 10 metrów. 23 grudnia 2004 w czasie sztormu w rejonie północnego Bałtyku zarejestrowano pojedynczą falę o wysokości prawie 14 metrów. Bałtyckie sztormy są niebezpieczne dla żeglugi statków. W ostatnich latach podczas sztormu zatonęły trzy duże promy: 14 stycznia 1993 polski "Jan Heweliusz", 28 września 1994 estoński "Estonia", a 1 listopada 2006 roku szwedzki MS Finnbirch.

Temperatura wody powierzchniowej w zależności od pory roku wynosi od -0,5 do 18-20 stopni Celsjusza.

edytuj Zlodzenie

Lód skuwa Zatoki: Botnicką, Fińską i Ryską oraz zalewy i mniejsze zatoki. Grubość lodu dochodzi do 70 cm w północnej części Zatoki Botnickiej. Pokrywa lodowa formuje się tam wąskim pasie przybrzeżnym, ale w centralnych obszarach kaźdego z tych basenów zalega juź jedynie odmiana kry tzw. pak lodowy. Morze zaczyna zamarzać, wpierw przy brzegu, w połowie listopada, a rozmarza w maju. Wyspy północnego Bałtyku, jak Hiuma, Sarema i archipelag u wejścia do Zatoki Botnickiej uzyskują zimą połączenie z lądem stałym, jak na początku 2009 roku.

W źródłach historycznych opisano kilkakrotne zamarznięcie Zatoki Meklemburskiej, dzięki czemu był możliwy transport saniami z Rostocku i Lubeki na wyspy duńskie; zachodnia część Bałtyku jest znacznie płytsza niż obszar polskich wód przybrzeżych oraz np. Zatoka Gdańska, co sprzyja zlodzeniu. Wspominany jest także pomost lodowy utworzony między przybrzeżną Olandią, Gotlandią i Estonią. Zdecydowanie jednak brak takich opisów z obszaru wybrzeża polskiego. Kilkakrotnie opisano podróże po lodzie między Gdańskiem a Helem, a i współcześnie Zatoka Pucka zamarza każdej bardziej mroźnej zimy. W każdym zasięg zlodzenia kończy się jedynie na Helu, a tylko w jednym z opisów autor – poniesiony być może trochę fantazją – wzmiankuje podróż saniami z Gdańska na wyspy duńskie. Autorem jednej z takich relacji jest Jan Chryzostom Pasek. W wieku XX Bałtyk południowy podobno nie zamarzł nigdy, natomiast pojawia się kra, bardziej gęsta w pobliżu Bornholmu,zaś w obszarze wybrzeża polskiej strefy brzegowej tam gdzie tworzy się pokrywa w małych zatoczkach u wejścia do portów, tak jak np. zdarzyło się to w okolicy Darłowa. Z badań opublikowanych przez Krzysztofa Kożuchowskiego wynika natomiast co innego - całe Morze Bałtyckie zamarzło wielokrotnie np. w latach 1739-1740, 1753-1754, 1788-1789, 1798-1799, 1808-1809, 1829-1830, 1866-1867, 1870-1871, 1876-1877, 1880-1881, 1887-1888, 1892-1893, 1939-1940, 1941-1942, 1946-1947^[2]. Okresy te nie pokrywają się z latami, gdy obserwowano duże pola kry w zachodniej cześci akwenu. Luźna kra u zachodnich wybrzeży Polski, na odcinku od Świnoujścia do Kołobrzegu, pojawiła się również w lutym 2010 roku ^[3].

edytuj Historia geologiczna

Morze Bałtyckie jest jednym z najmłodszych mórz Oceanu Atlantyckiego. Liczy około 12.000 lat. W swoim rozwoju przechodziło kilka faz, kształtując się na obszarze pierwotnego lądu zwanego Fennoskandią (prawdopodobnie w starej dolinie hipotetycznej eoceńskiej rzeki Eridan). Niekiedy traciło kontakt z oceanem, stając się olbrzymim jeziorem.

• Bałtyckie Jezioro Lodowe, 12.000–10.000 lat temu
• Morze Yoldiowe, 10.000–9.000 lat temu
• Jezioro Ancylusowe, 9.000–8.000 lat temu
• Morze Litorynowe, 8.000–4.000 lat temu
• Morze Mya 4.000 lat temu – do dziś

edytuj Nazwa

Historyczne nazwy:

• Barbarum fretum
• Morze Swebów, łac. Mare Suebicum; Tacyt I. wiek
• Ocean Sarmacki Ptolomeusz, Geografia. III. 5.1,
• Zatoka Wenedzka II w. n.e. (południowa lub część Bałtyku), Ptolomeusz.
• Ostsea, IX. wiek, Wulfstan podróżnik anglosaski
• Morze Rusów - Waregów; VIII-XI, kronikarze arabscy Al-Biruni, Masudi
• Ostarsalt - rocznik frankoński
• Morze Otaczające, Ibrahim ibn Jakub 965
• Bałtyk, sinus Balticus; pierwsza wzmianka z drugiej połowy XI. w. autorstwa Adama z Bremy
• Morze Waregów, Nestor (1115);

Obecna nazwa morza w różnych językach jest albo określeniem zależnym od położenia – morze wschodnie lub morze zachodnie, albo wariantem występującej również w języku polskim nazwy bałtyckie:

• w językach germańskich prócz angielskiego jest to morze wschodnie: w duńskim (Østersøen), niderlandzkim (Oostzee), niemieckim (Ostsee), norweskim (Østersjøen) i szwedzkim (Östersjön);
• w językach estońskim i fińskim nazwa morza zależy od położenia geograficznego względem Zat. Fińskiej: dla Estończyków jest to morze zachodnie (Läänemeri), a dla Finów – morze wschodnie (Itämeri);
• bałtycki w różnych wariantach językowych występuje, prócz polskiego, w angielskim (Baltic Sea), łacińskim (Mare Balticum), francuskim (Mer Baltique), włoskim (Mare Baltico), rumuńskim (Marea Baltică), hiszpańskim i portugalskim (Mar Báltico), kaszubskim (Bôłt), czeskim (Baltské moře), rosyjskim (Балтийское море, Балтика), łotewskim (Baltijas jūra), węgierskim (Balti-tenger) i litewskim (Baltijos jūra).

edytuj Zanieczyszczenia

Bałtyk jest jednym z najbardziej zanieczyszczonych mórz na świecie. W 1973 podpisano Konwencję Gdańską o rybołówstwie i ochronie żywych zasobów Bałtyku i Bełtów. W 1974 siedem państw nadbałtyckich (spośród 9) podpisało drugą Międzynarodową Konwencję Bałtycką w Helsinkach. Ciągle jednak Bałtyk pozostaje jednym z najbardziej zanieczyszczonych mórz na świecie.

Czynnikami, które wpływają na zanieczyszczenie wód Bałtyku są m.in.: budowa rowów melioracyjnych, intensywne uprzemysłowienie, rozwój i powstawanie nowych miast oraz okoliczne ścieki i odpady.

W obszarze wód terytorialnych Polski bardzo zanieczyszczona jest Zatoka Gdańska.

edytuj Państwa leżące nad Morzem Bałtyckim

•  Dania
•  Estonia
•  Finlandia
•  Litwa
•  Łotwa
•  Niemcy
•  Polska
•  Rosja
•  Szwecja

edytuj Wyspy

 Osobny artykuł: Wyspy Morza Bałtyckiego.

Wyspa	Powierzchnia km²	Państwo	Ludność
Zelandia	7031	Dania	2 147 281
Gotlandia	3140	Szwecja	57 004
Fionia	2984	Dania	447 060
Sarema	2673	Estonia	40 312
Olandia	1342	Szwecja	23 000
Lolland	1243	Dania	73 000
Hiuma	965	Estonia	10 000
Rugia	935	Niemcy	73 000
Bornholm	588	Dania	44 100
Falster	514	Dania	47 000
Uznam	445	Polska/  Niemcy	76 500
Als	312	Dania	50 000
Langeland	285	Dania	15 000
Wolin	265	Polska	17 000
Muhu	198	Estonia	1822
Hailuoto	197	Finlandia	986
Fehmarn	185	Niemcy	13 036
Vormsi	93	Estonia	3000
Ærø	88	Dania	6863
Kotlin	84	Rosja	42 800

Pozostałe wyspy:

Wyspy Alandzkie (Finlandia) Valassaaret (Finlandia) Archipelag Sztokholmski (Szwecja) Møn (Dania) Samsø (Dania) Anholt Læsø (Dania) Gotska Sandon Ven

Uto Orno Kemio Graso Vallgrund Bjorko Holmon Angeson

edytuj Większe półwyspy

Półwysep	Długość km	Szerokość km	Państwo
Mierzeja Kurońska	98	0,4 – 4	Litwa / Rosja
Mierzeja Wiślana	60	0,6 – 2	Polska / Rosja
Fischland-Darß-Zingst	45		Niemcy
Mierzeja Helska	35	0,3 – 0,1 – 3	Polska

edytuj Największe zatoki

• Zatoka Botnicka
• Zatoka Fińska
• Zatoka Gdańska
• Zatoka Pomorska
• Zatoka Ryska
• Zalew Kuroński

edytuj Rzeki uchodzące do Morza Bałtyckiego

Podane w kolejności od cieśnin duńskich wzdłuż wybrzeża w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara; lista niepełna, zawiera jednak wszystkie najważniejsze rzeki, które wytłuszczono.

Niemcy Piana Trave Warnow Wkra

Polska Łeba Łupawa Odra Parsęta Pasłęka Reda Rega Słupia Wieprza Wisła

Estonia Narwa Litwa Niemen Łotwa Dźwina Rosja Newa – największa w zlewisku Bałtyku Rosja – obwód kaliningradzki Pregoła

Finlandia Kemi Szwecja Dal Göta – do Kattegatu Lule

edytuj Ważniejsze porty nad Morzem Bałtyckim

• Dania: Kopenhaga
• Estonia: Tallinn
• Finlandia: Helsinki, Turku, Oulu
• Litwa: Kłajpeda
• Łotwa: Ryga, Windawa
• Niemcy: Rostock, Lubeka, Kilonia, Flensburg
• Polska:
  • główne: Gdańsk, Gdynia, Szczecin^[4], Świnoujście
  • małe: Police^[4], Kołobrzeg, Darłowo, Łeba, Ustka, Hel, Władysławowo, Elbląg^[4],
• Rosja: Kaliningrad, Bałtijsk, Sankt Petersburg
• Szwecja: Sztokholm, Malmö, Lulea

Największym miastem nad Bałtykiem jest Sankt Petersburg. W tamtejszym porcie przeładowuje się rocznie najwięcej kontenerów (w 2007 r. 1,7 mln TEU), kolejne miejsca pod tym względem zajmują: Göteborg, Gdynia, Kotka, Aarhus i Helsinki^[5].

edytuj Biologia

Zoogeograficznie Morze Bałtyckie tworzy oddzielną dzielnicę bałtycką. Ze względu na niskie zasolenie jest ona wyjątkowo uboga biologicznie. Dla porównania w sąsiednim Morzu Północnym biomasa jest pięciokrotnie wyższa. Niskie zasolenie stanowi barierę nie do pokonania dla bardzo wielu zwierząt. Oprócz zachodnich krańców nie występuje ani jeden gatunek szkarłupni będącej ważnym składnikiem zwierzostanu innych mórz. Całkowicie brak chitonów, walconogów, głowonogów, ramienionogów i ściśle morskich ślimaków. Mięczaki są reprezentowane tylko przez sześć gatunków małżów. Bardzo skromnie reprezentowane są jamochłony, wstężnice i pierścienice. Nieliczne zwierzęta słonowodne jak omułki, małgwie, chełbia, śledzie czy dorsze żyjące w Bałtyku są o połowę mniejsze niż w Morzu Północnym. Z drugiej strony niskie zasolenie umożliwia tu życie wielu rybom słodkowodnym.

Wlewające się do Bałtyku słone wody, z powodu większej gęstości, pozostają przy dnie i są izolowane od atmosfery warstwą mniej słonych wód powierzchniowych. Z tego powodu około 1/4 dna Bałtyku jest w strefie beztlenowej, gdzie rozwijające się bakterie wydzielają siarkowodór.

edytuj Fauna Bałtyku

Fauna Bałtyku jest stosunkowo uboga.

ryby dorsz makrela ciernik śledź łosoś stornia skarp (turbot) szprot tobiasz dobijak kur diabeł tasza iglicznia wężynka pocierniec troć wędrowna sieja pospolita babka czarna babka bycza (jako gatunek inwazyjny) babka mała belona węgorz witlinek

ssaki foka szara nerpa (foka) foka pospolita morświn

jamochłony chełbia modra bełtwa festonowa ukwiałek arkoński mięczaki rogowiec bałtycki małgiew piaskołaz astarta omułek sercówka pospolita wodożytka rozdepka błotniarka bałtycka

skorupiaki pąkla krewetka elegancka (atlantycka) pośrodek krab wełnistoszczypcy krabik amerykański krewetka bałtycka podwój wielki podwoik stulnik garnela zmieraczek plażowy kiełż bałtycki lasonóg wielki (myzida) bełkaczek pospolity

edytuj Flora Bałtyku

Glony wielokomórkowe występują na płytkich wodach Bałtyku (do 30 m).

• glony wielokomórkowe
  • sałata morska
  • listownica
  • morszczyn pęcherzykowaty
  • morszczyn piłkowany
  • krasnorost

edytuj Zobacz też

• Region Bałtycki
• kraje bałtyckie
• języki bałtyckie
• Morze Alandzkie
• Projekt Baltex
• Związek Miast Bałtyckich

Przypisy

edytuj Linki zewnętrzne

• Prognozy temperatury wody w Bałtyku
• Portal "Nasz Bałtyk"
• Kampania "Bałtyk jest w Polsce. Bałtyk jest w Europie."
• Strategia UE dla regionu Morza Bałtyckiego
• Baltyckie morze w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I (Aa – Dereneczna) z 1880 r.

p • d • e Rozwój Bałtyku Jezioro Lodowe • Morze Yoldiowe • Jezioro Ancylusowe • Morze Litorynowe • Morze Mya